Информация о материале

Автор: Super User

Хорошо ли знаете популярные кино, создающие новогоднее настроение? Проверьте свои знания ответив на вопросы теста "Новогодние кинофильмы" . 

Подтвердит ваши успехи сертификат участника

https://onlinetestpad.com/nuyyy6ojo7iho

 

Информация о материале

Автор: Super User

         

                 Петр Аммосович Охлопков -

НААРА СУОХ

                      (1858 - 1942)

   Наара Суох Уус Алдан улууһун Суотту нэһилиэгэр Хоноҕор бөһүөлэгиттэн биир көс үөһэ «Уулаах» диэн алааска төрөөбүтэ, онно улааппыта. Кини XIX-с үйэ бүтүүтүгэр, ХХ-с үйэ саҥатыгар олоҥхоһут, сэһэнньит быһыытынан уонна сытыы өйүнэн, уус-уран тыл күүһүнэн баайдары-тойоттору күлүү-элэк оҥостон, саакка-суукка киллэртээн, норуотугар киэҥник биллибитэ. Маны сэргэ эмп-томп суох кэмигэр биир дойдулаахтарын элбэхтик араас ыарыыттан абыраабыт норуот эмчитэ, инникини өтө көрөн буолуохтаах түгэннэри кэпсээн биэрэр көрбүөччү этэ.

 Эдэр сааһыгар Бодойбонон, Булуҥунан, Дьааҥынан, Дьокуускайынан тэлэһийэн сылдьан олоҥхолоон норуокка кэрэхсэппит. Уонтан тахса олоҥхолоох эбит. Батталы-атаҕастабылы  сытыы өйүнэн, тыл күүһүнэн утарыласпыт Наара Суох хорсун - хоодуот сырыылара, сытыы өйүн туһунан сэһэннэр, кэпсээннэр киэҥник тарҕаммыттар. Оччотооҕуга норуот Наара Суоҕу биһирээн, кининэн киэн туттан кэпсиир эбит буоллаҕына, баайдар-тойоттор кинини «өйүнэн ыалдьар» киһи курдук кэпсииллэрэ. Ол эрээри, норуот оннук сэһэннэри ылымматах, номоххо киллэрбэтэх. Аҕыйах бөрүкүтэ суох түгэннэр баар эбит да буоллахтарына, олор дэҥ кэриэтэ көстөн ааһаллар. Нааара Суох 1905 сыллаахха куоракка народнай мунньах дьиэтигэр ыллаабыт ырыата кэпсээҥҥэ киирбит. Онтон 1906 с. кини "Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн" олоҥхото Дьокуускай куоракка Бирикээсчиттэр дьиэлэригэр туруоруллан, ол кэмтэн саха национальнай тыйаатыра төрүттэммитинэн ааҕыллар.                                           

                Наара Суох олоҕо

Былыр дьүөгэлии дьахталлар биир кэмҥэ ыарахан буоллахтарына «миэнэ уол, эйиэнэ кыыс» эбэтэр «миэнэ кыыс, эйиэнэ уол төрөөтөхтөрүнэ оҕолорбутун холбооттоон ыал оҥоруохпут» диэн «быалаһан кэбиһэр» үгэстээх эбиттэр. Ол сиэринэн Омуос кэр- гэнэ ыаллыы дьүөгэ дьахтарын кытта ис иһинээҕи оҕолорун дьылҕаларын быһаарбыттар. Санаа курдук Омуостарга уол — Наара Суох, онтон дьүөгэтиттэн кыыс оҕо төрөөбүт. Онон аны оҕолор этэҥҥэ улааталларын кэтэспиттэр. Сыллар күннэр, уу сүүрүгүнүү суккуһан, ааһан испиттэр. Оҕолор тылланан-өстөнөн, ону-маны билэн-көрөн, улам улаатан барбыттар. Ыаллыылар оҕолоро чугас эргин киһини батыһар буолуохтарыттан ыла, дөрүн-дөрүн да буоллар, хардарыта сылдьыһар, ыалдьыттаһар уонна оҕолорун бииргэ оонньотор буолбуттар. Ийэлэр кыыстаах уол тэҥинэн үчүгэйдэрин, бииргэ оонньуулларын керө-көрө үөрүүлэриттэн имнэнсэн кэбиһэллэр эбит.Ол сырыттахтарына, курутуйуохтарын-хомойуохтарын иһин, кыыс уонуттан тахсаат, оччотооҕу «ытык» диэн ааттанар, уҥуох сөтөлүгэр ылларан, көхсүн тоноҕоһун сиэтэн, хас эмэ сыл ньымсаҕыран, симнэрэн, бөгдьөгөр буолан хаалбыт. Ити эрээри, 16-17 сааһыгар тиийэн муостуйбут (үтүөрбүт).Бу кэмҥэ Наара Суох саҥа ситэн-хотон эрэр чэгиэн-чэбдик бэйэлээх, орто уҥуохтаах, өтөрү-батары көрбүт уоттаах сытыы харахтаах, уһун, ньылбаан, сырдык-ыраас сэбэрэлээх, кус быһый, ат бөҕө, сытыы тыллаах-өстөөх, дьон-сэргэ кэрэхсии көрөр ыччата буола улааппыт. Ол сылдьан, бэйэтэ түһээн түүлүгэр да баттаппатах, санаан санаатыгар да таайбатах суолугар түбэһэн, олоҕо тосту уларыйбыт. Төрөппүттэр оҕолоро төрүү илигиттэн кэргэннии оҥорорго «быалаһыылара», ханнык да түбэлтэҕэ кэһиллиэ суохтаах, өбүгэ сокуона эбит. Бу сокуон кэһиллиитэ дьылҕа-хаан тойон иннигэр саамай ыартан ыар буруйу оҥоруу буоларын таһынан, кэнэҕэс хайаан да сэттээх-сэлээннээх буолуохтаах үһү... Онон төрөппүттэр үгэс быһыытынан, эһиил дуу, онтон эһиил дуу оҕолорбутун холбооттуохпут диэн сырыттахтарына, кыыс өлөрө-тиллэрэ биллибэт уһун, ыар ыарыыга ылларар. Ол эрээри, бу да сырыыга үтүөрэр. Онон ыаллыылар оҕолорун холбооттуурга бүтэһиктээхтик быһаарыналлар. Ити гынан баран, уолга эрдэ эттэххэ ол-бу буола сылдьыаҕа, диэн соһуччу оҥорорго уонна абыычайы кэпсээн өйдөтөр- гө сүбэлэһэллэр.Сүбэлэспиттэрин, болдьоспуттарын курдук, сайылыкка киирии саҕана дьүөгэ ыаллара кыыстарын таҥара табатын курдук таҥыннаран, көлө көтөллөнөн, энньэ-туһах сиэтиилэнэн тиийэн кэлэллэр. Наара Суох ийэтэ, аҕата уонна тастыҥ бырааттара саҥастарын, кэтэһэн олорор дьон быһыытынан, утары тахсан көрсөн тэһиин туталлар. Саҥастара эмээхсин кыыс оронун таҥаһын киллэрэн, эҥий-дьикти дьэрэкээн ойуулаах сүҥ сөрүөнү тэлгээн, ол үрдүгэр утуйар таҥаһы чөмчөччү хомуйан, икки өртүнэн силэйэ тардыллар сиидэс быыһы ыйаан орону бэлэмнээн баран, ол ороҥҥо улаханнык долгуйбут, суолу быһа ытаан-соҥоон салбаҕырбыт, арбы-сарбы буолбут бөкчөгөр кыыһы киллэрэн олордон кэбиһэр. Уол ийэлээх аҕата энньэ кэлбит сүөһүлэрин хотоҥҥо киллэрэн, үгэс быһыытынан хотонноругар мас сыыһынан уот оттон, ас биэрэн алҕаан сүөһүлэрин баайталыыллар.Наара Суох бу дьикти мээнэ буолбатах соһумар тэриниини көрөн барыта «быалаһыы» түмүгэ буоларын, туох да саарабыла суох, тута сэрэйэр. Таайымына даҕаны, «быалаһыынан» кэргэннии буолан олорор дьону илэ хараҕынан көрбүт, билбит, истибит киһи буоллаҕа. Онон дьоно үйэ-саас тухары үгэс оҥостубут суолларын бүгүн өһүлбэттэрин өйдүүр. Ол эрээри, бу кырыыстаах үгэс төһө да кэнэҕэһин сэттээх-сэлээннээх диэтэллэр, кехсүн тоноҕоһун «ытык» ыарыыга дьөлө сиэтэ сылдьар бүгүн баар, сарсын суох дьахтар кэргэннээх ити хара дьайдаах үгэс угунньата буолан сиргэ-буорга тэпсиллиэи-симэлийиэн баҕарбат. Дьэ, ол иһин, төрөтөн түҥнэри төлкөлөөбүт төрөппүттэриттэн, аймах-билэ дьон- норуттан, араҥас-далбар алааһыттан, алаһа дьиэтиттэн арахсан, уостубат уйгулаах, дьол тосхоллоох улуу Өлүөнэ Эбэ хотун үлүскэннээх сүүрүгүн өрө-таҥнары сыыйан, олох уһун суолугар уста оонньуурга быһаарынар. Ол гынан дьонугар биир тылы эппэккэ. кинилэртэн биир тылы истибэккэ дьиэ таһынан атах-балай барбыта үһү. Кырдьык да, биир киһи сылдьыаҕын сылдьар, тоҥтон толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт, сытыы-хотуу, хорсун-хоодуот, булугас өйдөөх-санаалаах уол оҕо барахсан буоллаҕа дии. Ама да аһыырбын-таҥнарбын булунуом суоҕа диэн мунаахсыйыа дуо? Суох буоллаҕа. Бастаан утаа Дьокуускайга олоҥхолоон, ыллаан-туойан ыалтан ыалга ыҥырыыга сылдьар сураҕа иһиллэр. Онтон куоракка көстүбэт буолбут үһү диэн буолар.

    Ону истэн дьоно: «Дьоһумсуйдаҕа. Ханна эрэ ыраах улуустарга сырыттаҕа. Эрэйи-буруйу көрдөҕүнэ кэлиэ»,— диэн күүтэллэр. Бу олордохторуна, тайҕаҕа сүөһү үүрүүтүгэр сылдьыбыт дьон кэпсээннэринэн, Наара Суох тайҕаҕа ааттаахтар атастара, бэртэр билсиилээхтэрэ буолбут сураҕа иһиллэр. Ити сураҕы истэннэр: «Тугун сүрэй, тугун ырааҕай?! Ол аан дойду адьырҕалара мустубут сирдэригэр тиийэн, айыытын, таҥаратын барытын умнан, ороспуонньук киһи буолар буолбут», —диэн дьоно, аймахтара айманаллар. Бүтүн нэһилиэк дьүүлүнэн, дьаһалынан Игнатий Заровняев (Ыкынаан) диэн киһини кэпсэтэн, киниэхэ атах соболоҥо төлөөн тайҕаттан Наара Суоҕу аҕалтарбыттара үһү. Ол эрээри, киһилэрэ сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо курдук, тохтуу түһээт, куоракка ааспыт. Дьокуускайга киирэн идэ оҥостубутунан ыалтан ыалга ыҥырыллан ырыа ыллаан, остуо- руйалаан, олоҥхолоон уонна олоххо баар ол-бу омсолоох быһыы-майгы туһунан күлүүлээх-элэктээх, сороҕор дьону—абардар-сатардар сэһэннэри сэһэргээн аатыран сылдьыбыт. Бу сырыттаҕына саха, нуучча үөрэхтээхтэрэ бэлиэтии көрөн бэйэлэригэр сыһыаран, олоҥхолотон, сэһэргэтэн истэр буолбуттар. Ити дьон Наара Суох дьоҕуругар, талааныгар сөп түбэһиннэрэн, нуучча ааттаах үгэһитэ Иван Крылов үгэлэрин, ону тэҥэ, Суут Балаахырап (шут Балакирев) диэн Петр I ыраахтааҕы отставкаҕа тахсыбыт саллаатын дьээбэлэрин тустарынан уонна онуоха майгылыыр араас көрдөөх сэһэннэри киниэхэ кэпсииллэр эбит. Бу кэмҥэ Наара Суох бэйэтэ оҥорбут дьээбэлэрин нуучча үөрэхтээхтэрэ тылбаастатан истэ-истэ «маладьыас» диэн саннын таптайаллара уонна күлэн быардарын тарбыыллара үһү. Кырдьык, Наара Суох ойууттары, аҕабыыттары, тойоттору, хотуттары араастаан элэктэтэлээн, дьээбэлэтэлээн сирэйдэрин саатырдыбыт, саакка-суукка киллэрбит, үрдүк ааттарын намтаппыт аххан киһи. Онтуката барыта дьон уоһуттан түһэрбэт кэрэхсэбиллээх кэпсээн көрө, уос номоҕо буолан, бүтүн Саха сирин үрдүнэн тарҕанан барбыт. Наара Суох ити кэмтэн ылата норуокка киэҥник биллибит, сураҕырбыт, аатырбыт. Кини олохтоох тойоттору, баай- дары, ойууттары, аҕабыыттары дьээбэлиирэ диэн кыра буоллаҕа. Оннооҕор күбүөрүнэ тойотторун күлүүгэ-элэккэ ыытарын туһунан истибит, көрбүт дьон кэпсээн оҥостоллоро, бэйэтэ да сэһэргиирэ. Урукку кэмҥэ куорат олохтоохторо саас, сайын кирбиитигэр, Өлүөнэ өрүс көмүөллүүр кэмигэр, биэрэккэ мустан дьаарбайар, оонньуур-көрүлүүр эбиттэр. Өрүс уута түһэрин кытта «Күөх хонууга» киирэн кытыгырастар атах оонньуутун арааһын, бөҕөстөр тустууну, хапсаҕайы, ырыаһыттар оһуохайы, үҥкүүнү тардан күөгэйэр-нусхайар күөх сайыны көрүлээн-нарылаан көрсөр үгэстээх эбиттэр. Биир оннук түгэҥҥэ Наара Суох, бэйэтин биллэримээри, дьахтар таҥаһын таҥнан үҥкүү тыла эппит. Ол ырыатыгар: күбүрүнээтэрдэри, аккыырайдары, урээнньиктэри «солоҕут сууллуо, эппиккит эстиэ, ыскаабаҕыт тостуо, ордук туттаргыт уурайыа, тэҥнээх дьүүл тэриллиэ, орто дойду олоҕо тупсуо, быһатын эттэххэ, киһи барыта тэҥ буолар саҥа олоҕо-дьаһаҕа кэлиэ»,— диэн бүтүн куорат дьоно истиитигэр судаарыстыбаны, ыраахтааҕылаах тутулу утаран үҥкүү тыла эппитэ эбитэ үһү. Онтукайа кэннэ кэнтиктэнэн тахсыбыт.

    «Маннык тылы-өһү, өйү-санааны Наара Суохтан атын ким да оҥоруон табыллыбат», — диэн күтүрээн, үрээнньик сойуолуур сураҕын чугас дьонноруттан истэн, Наара Суох балыксыттары кытта хоту Булуҥҥа күрээн хаалар. Онно тиийэн хас да сыл балык булдугар сылдьыбыт. «Быалааһыы» быһыытынал кэргэнэ буолааччы дьахтар өлбүтүн кэннэ дойдуту- гар төннөн кэлэн олохсуйбут. Наара Суоҕу сорохтор ойуун, сорохтор алгысчыт дииллэр. Кырдьык, Наара Суох булка табыллыбатах булчуттарга баай байанайга, дьахтар оҕолоноругар моһуогурдаҕына айыыһыкка, оҕо бааһыран ыалдьар буоллаҕына уот иччитигэр алгыс алгыыра, уокка ас биэрэн көрдөһөрө. Хараҕа кэһиэҕирбит (трахомалаах) киһини тылынан салаан үтүөрдэрэ. Маны кини тыл күүһүгэр ис- иһиттэн олус үлүһүйэн сүгүрүйэн оҥороро. Тыл күүһүн туһунан Наара Суох маннык сэһэргиирэ: «Тыл барахсан устар уу курдук куугунуу суккуллан, уйан уйулҕаны долгутар, умайар уот курдук өрө күлүбүрээн сүрэххин көбүтэр, санаабатаххын санатар, өйдөөбөтөххүн ейдөтөр. Сыппах сытыары бэйэҕин сытыымсытар, мөлтөх мөдөөт бэйэҕэр күүс-күдэх угар, уордааҕы, уолҕамдьыны уҕарытар, кыыһырбыты-кыйахаммыты кыларытар. Оннооҕор ыарыһах ыарыытын умуннарар, кырдьыгы сымыйа, сымыйаны кырдьык онорор алыптаах күүстээх». Маны таһынан, Наара Суох кырдьык да кими барытын дьиктиргэппит, сөхтөрбүт, ойуун. дэппит биир уратылааҕа. Ол уратытын туһунан билигин да дьон-сэргэ уос номоҕо оҥостон, сөҕөн-махтайан кэпсии сылдьар. Наара Суох биһигини сиэниргээн сөп-сөп кэлэн хонон-өрөөн барар буолара. Кини кэллэр эрэ чугастааҕы ыалларбыт сэһэн, кэпсээн, олоҥхо истээри мусталлара. Оҕонньор уутугар-хаарыгар киирэн кэпсээн-ипсээн, сэһэргээн- сэрбэтэн, олоҥхолоон киирэн бардаҕына утуйар уутун да умнара. Кини олоҥхоттон эрэ ордук таптаан тыла-өһө тахсан «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» диэн олоҥхону олоҥхолуура. Сэһэнин, кэпсээнин баһа атаҕа баайдар, тойоттор бардам быһыыларын утарар хорсун дьоннор тустарынан буолара. Кини кимтэн да толлон, дьулайан турбат эр сүрэҕинэн, соһуччу буолар түбэлтэлэргэ булугас өйүнэн, буруйга-сэмэҕэ тардыллыбакка эрэ ойууттары, аҕабыыттары, баайдары-тойоттору дьээбэлээн, элэктээн, саакка-суукка, кыбыстыыга киллэртээн дьоҥҥо-сэргэҕэ улаханнык аатырбыт киһи. Наара Суох орто уҥуохтаах, эдэригэр толору эттээх-сииннээх, бөҕө-таҕа көрүҥнээх, кыһыл маҥан хааннаах киһи этэ. Кини улахан төбөлөөҕө, кыараҕас гынан баран уоттаах, сытыы харахтааҕа. Киһини тонолуппакка, чинчийэрдии көрөр үгэстээҕэ,— диэн кэпсииллэр Суотту кырдьаҕастара. Наара Суох олорбут сирэ Хоноҕортон биир көстөөх сиргэ сытар «Уулаах» диэн алаас. Кини сааһыран баран «Мөҥүрүөнтэн» (билигин Матта диэн Мэҥэ-Хаҥалас сирэ) Мааппа диэн улахан баай киһи кыыһын кэргэн ылан Суотту Таҥаратын дьиэтигэр бэргэһэлэммитэ, ол эрээри, оҕо төрөтөн киһилии олоҕу олорботоҕо, кэргэнэ эрдэ өлбүтэ.Кырдьаҕастар этэллэринэн, бииргэ төрөөбүтэ суох. Кырдьан баран тастыҥ бырааттарын кытта Хоноҕорго көһөн киирэн саха балаҕана туттан олорбута. Кини бэрт уһун үйэлэнэн 84 сааһыгар 1942 сыллаахха Суоттуттан икки көс курдук, үөһэ «Сарын» диэн алааска тастыҥ бырааттарын кытта олорон өлбүтэ. 

                        П. А. Охлопков „Наара Суох„ диэн тоҕо ааттаммытай?

Былыр киһиэхэ үгүстүк туттар тылыттан, тутта-хапта сылдьар быһыытыттан-майгытыттан, көстөр дьүһүнүттэн, оннооҕор саҥарар саҥатыттан, сөбүлээн туттар тылыттан таһааран дьон хос ааты иҥэрэр үгэстээхтэрэ. Киһи үксэ дьоҥҥо-сэргэҕэ итинник хос аатынан биллэрэ. «Наара Суох» диэн Петр Аммосович Охлопковы тоҕо ааттаабыттарын туһунан сир-сир аайы араастаан кэпсээччилэр. Ити туһунан хас даҕаны киһи итэҕэйиэн курдук кэпсээннэрэ бааллар. Онуоха үксүгэр Наара Суох сиппит-хоппут сааһыгар ити курдук ааттаммыта диэн этиллэр. Ол иһин, П. А. Охлопков тоҕо «Наара Суох» диэн ааттаммытын билээри, адьас чугастык, сирэй бодоруспут биир дойдулаахтарыттан, анаан-минээн сураспытым. Онуоха үгүс дьон, чуолаан, Хоноҕор кырдьаҕастара: 83 саастаах Парникова Елизавета Гаврильевна, 86 саастаах Мария Ксенофонтовна Черкашина, 78 саастаах Мария Спиридоновна Пермякова, 73 саастаах Данил Трофимович Федоров, 71 саастаах Иннокентий Гаврильевич Заровняев, 62 саастаах Василий Николаевич Пермяков-I, Суотту кырдьаҕастара: 87 саастаах Анастасия Лукинична Свинобоева, 78 саастаах Иннокентий Егорович Кириллин, 75 саастаах Александра Ивановна Свинобоева, Петр Аммосович Охлопков (Бүөт Омуоһап) «Наара суох» диэн тылы олус хойуутук туттара, ол иһин, итинник ааттаабыт буолуохтаахтар" диэбиттэрэ. Ити санааны кырдьаҕас учуутал, сэрии ветерана Г. В. Васильев бу курдук быһаарар: «Наара Суох киһини итэҕэппэт, толоостук бэриллэр өйү-санааны иһиттэр эрэ куолутунан «Тугун наара суоҕай. Көр эрэ, ити миигин сымыйаччы-сымыйаччы, омуннаах-омуннаах диэхтииллэр да ситиччэни омуннаан, сымыйалаан көрбүппүн төрүт өйдөөбөппүн. Хайа, омун да олуктаах, сымыйа да кырдьыктаах, бэйэтэ туһугар туспа сааһыламмыт итэҕэтэр ис-киирбэх иэйиилээх буолуохтаах. Сымыйа, омун диэни, хата, ити иһиттим»,— диир үгэстээҕэ. Дьэ, ити курдук, «Тугун наара суоҕай!»,— диэн тылы үгүстүк туттарын иһин Наара Суох диэн хос ааты ылбыт киһи. Онон мөккүөр суох курдук.

                             

Ити гынан баран, олохтоохтор да ортолоругар Бүөт Омуоһап оҕо сылдьан Наара Суох диэн аатырбытын туһунан кэпсээн балайда тарҕаммыт. Ол курдук, нэһилиэк былыргытын балайда киэҥник билэр кырдьаҕас учуутал Иван Иванович Пирожков ити боппуруоска миэхэ бу курдук эппиэти биэрдэ: "Наара Суох араас дьиибэни-дьээбэни оҥорорунан оҕо эрдэҕиттэн аатырбыт. Кини аҕата Омуос оҕонньор эрдэ икки хараҕа суох буолан хаалбыт. Ону Наара Суох сүгүн сиэппэккэ сордуура-муҥнуура үһү. Былыргы саха ыалыгар сэппэрээтэр суоҕун саҕана, сайылык дьиэтин тула үүт угар умуһахтары оҥороллоро. Уол аҕатын сиэтэ сылдьан оннук умуһахха чабычахтаах үүккэ түһэрэрэ эбэтэр ойуурга таһааран муннаран кэбиһэрэ үһү. Биирдэ оҕонньор уолугар сиэттэрэн Тэхтирдээҕи Таҥара дьиэтигэр киирбит. Хоноҕорго этэҥҥэ тиийбиттэр. Ол эрээри, уол үөнэ батарбакка, аҕатын Татариновтар диэн ыал дириҥ умуһахтарыгар түһэрэн ойоҕоһун тоһуппут. Бэйэтэ ыалга киирбитэ дьоно аһыыолороллоро үһү. Наара Суох остуолга кэлэн куобах этэ сии олорон: «Аҕам кэлэн иһэн умуһахха түһэн ыалдьан хаалла», - диэбит. Дьиэлээхтэр: «Хара сордоох, эн бэйэҥ түһэрдэҕиҥ»,— дэһээт таһырдьа ойон тахсыбыттар. Биир киһи кэнниттэн үтэн, биир киһи инниттэн көтөҕөн Омуос оҕонньору умуһахтан ороон таһаарбыттар. Дьиэҕэ киллэрэн тостубут ойоҕоһун илиилэринэн имэрийэн эмтээбиттэр-томтообуттар, бааччылаабыттар. Омуос оҕонньор Тэхтиртэн, икки-үс хонон баран, дьиэтигэр нэһиилэ төннүбүт. Ити кэмҥэ Наара Суох баара-суоҕа уонча саастаах орой мэник оҕо эбитэ үһү. Ол кэпсээн тарҕанан бэккиһээбит ыаллара «Эчи, наара суоҕун»,— дэспиттэр. Ити кэмтэн ылата Наара Суох оҕо диэн кэпсээн тарҕанан, уолга аат иҥмитэ үһү. П. А. Охлопковка «НаараСуох» диэн аат иҥмитин туһунан Суоттуга ити курдук икки суол санаа баар. Онтон ааҕааччы хайатын ылынаргыт бэйэҕит көҥүлгүт...

   Наара Суох үчүгэй олоҥхоһут, тойуксут этэ. Кини «Олохтоох сокуон оҥоһуллуо» диэн тойугун 1905 сыллаахха куоракка народнай мунньах кулуубугар ыллаан иһитиннэрбитэ. Бу тойук «Якутский край» хаһыат 7 №-гэр 1907 с. бэчээттэммитэ.

Саллар бастаах,

Сарыы таҥастаах,

Саары чаккылаах,

Санньыххай санаалаах

Саха дьадаҥылара

Сааспыт тухары

Иинэҕэс бэйэлэнэн,

Иринньэх эттэнэн,

Эриллэҕэс илиилэнэн,

Элэйбит тиҥилэхтэнэн,

Аҥаарыйа сылайан,

Ат буолуохпутугар диэри,

Харалыйбыт хара көлөһүммүтүн

Харчы оҥорон тураммыт —

Ханна да барарын билбэккэ,

«Харсыанай буодат» аатынан

(Харсыанай буодат—ыраахтааҕы суола түһээн, нолуок)

Хаассаҕа хаалаан биэрэбит:

Күүспүт күдэхпит быстан,

«Күр» гына түһүөхпүтүгэр диэри,

Үрүлүйбүт үрүҥ көлөһүммүтүн

Үп оҥорон тураммыт,

Төрдүн төбөтүн төргүөн,

Төрүт да билбэт буолларбыт —

Өртөн ыла бүрүүкээбит

Өлбүгэ аатынан түгэҕэ биллибэт,

Төннөрбөт куду сиргэ

Төлүү-кута турабыт.

Сордоох сут дьыл солбонуттаҕына,

Баспытыгар олорор Баһылык тойотторбутуттан

«Абырааҥ, харыһыйыҥ»,— диэн

Атаххытыгар үҥэн ааттастахпытына, —

Алдьата киирбит курдук,

Абаран-сатаран хараҥа хаайыыга хаайар,

Хандалы кыаһыны кэтэрдэр,

«Абырал» дьаһаллааххыт эһиги...

Үлүгэрдээх дьыл өҥөйдөҕүнэ,

Үрдүбүтүгэр турар үрдүк сололоох

Үгүс элбэх чыыннаах «Үтүө, төрүт» тойотторбутуттан

«Өлөрүмэҥ, өрүһүйүҥ»,—диэн

Үс-бараа күлүккүтүгэр үҥэн-сүктэн көрдөстөхпүтүнэ —

Өлөрөөрү киирбит курдук, өрө хатыйан ылан,

Түүрэ тутан, симэн, түүнүктээх түрмэҕэ

Төлкөбүтүн дьүүллүөх дьүһүннээххит,

Эппилиэттээх сарыннаах ыскаабалаах өттүктээх

Көбүөрүнэ баһылыга күбүрүнээтэр тойоҥҥо

Этэр элэ-была тылбытын иһитиннэрээри

Этэн,-тыынан эрэбит,— ону истэн сэргээн.

Олус да үүннүгүт, эгэ даа диэлийдигит,

Наһаа да дайбаатыгыт! Туох-ханнык кэмнээх-кэрдиилээх,

Кэхтэр да, тиллэр да кэмнэрдээх:

Онон эһи да күҥҥүт-чааскыт туолан,

Дириҥ сиэпкит дьэгдьиллиэ, эппилиэккит сараланан

Ыскаабаҕыт тостон кирилиэскэ киитийиэххнит,

Кэхтэн-быстан иһиэххт! Суох, дьадаҥы көлөһүнэ 

Хапсык буолан хаалан, халыҥ- хаһаламмыт,

Соххор доҕолоҥ сорун-муҥун сонотон

Суон буулаҕа моойдоммут күбүөрүнэ тойотторо —

Кириэстээх түөстээх, киэҥ сиэхтээх,

Аанньаллаах аккыыбалаах аҕабыыттар, аккыырайдар,

Көмүс чыыннаах Көрдьөс быһыылаах

Күбүрүнээтэрдэр, үрээнньиктэр күнтэн көрүлээн олорбуккут,

Көҥүл босхо күөнтээбиккит, күнү, ыйы күлүктээбиккит

Күн бүгүҥҥүлээх, аҥардас сарсыҥҥылаах эрэ буолуоҕа!..

Ордук туттаргыт уурайан, хара баттыгаскыт хаалыа,

Олохтоох сокуон оҥоһуллуо, тэҥнээх дьүүл тэриллиэ!

Орто дойду олоҕо тупсуо, баараҕай оҕус дьэ мөҥүрүө!

Бар-атыыр дьэ кистиэ!..

                                                                                 

 

Павел Васильевич Пермяков - Тэлэкэ

                                                                                                 "Наара Суох", 1993 с. кинигэтиттэн 

 

Информация о материале

Автор: Super User

Саха уус уран литэрэтиирэтин төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ,

драматург, прозаик, хоһоонньут

НИКОЛАЙ ДЕНИСОВИЧ НЕУСТРОЕВ

төрөөбүтэ 130 сылын туолла

Подробнее: Николай Денисович Неустроев

Информация о материале

Автор: Super User

   

СУОТТУ ОЛОХТООХ АВТОРА, СУРУЙААЧЧЫЛАР СОЙУУСТАРЫН НОРУОТТАР

ИККИ АРДЫЛАРЫНААҔЫ  ТҮМСҮҮТҮН,

СӨ СУРУЙААЧЧЫЛАРЫН СОЙУУҺУН ЧИЛИЭНЭ

ПОПОВ ИННОКЕНТИЙ ПЕТРОВИЧ - ОҔУРУОТТААХ 

"АРАЙ БИИРДЭ..." саҥа кэпсээнин

библиотека RUTUBE ханаалыгар сигэни баттаан киирэн истиҥ!

https://rutube.ru/video/b2a385217b3392f7c77a4e7853ff205c/?r=a