Информация о материале

Пермяков Николай Власьевич

(1912 - 1983 сс.)

         Мария Спиридоновна уонна Николай Власьевич Пермяковтар 1934 сыллаахха ыал буолбуттара. Бастакы оҕолоро Маша 1935 с. күн сирин көрбүтэ, сэрии аҕай иннинэ 1940 с. Володя төрөөбүтэ. Николай Власьевич колхуоска биригэдьииринэн, онтон бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 

        1942 с. Николай Власьевич  икки кырачаан оҕолорун, тапталлаах кэргэнин хаалларан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыҥырыллан барбыта. 

          Мария Спиридоновна "Кыһыл сата" колхуос ыанньыксыта, сэрии тыйыс сылларыгар бэйэни харыстаммакка күнүстэри-түүннэри Кыайыы туһугар үлэлээбит үлэ, тыыл ветерана. Пермяковтар дьиэ кэргэн сэрии кэнниттэн тоҕус оҕоҕо күн сирин көрдөрөн, барыта 11 оҕону атахтарыгар туруорбут дьоллоох ыал. 1958 с. нэһилиэккэ аан бастакынан Мария Спиридоновнаҕа Герой Ийэ аата иҥэриллибитэ.

            Кырыктаах сэрии уотун ортотунан ааспыт хорсун, хоодуот  буойун Пермяков Николай Власьевич - Малайка туһунан  С.С. Васильев - Борогонскай "Малайка - уол оҕо барахсан" очерк суруйан турар.  Бу очерк 2018 с. тахсыбыт "Суоттулар сэрии сылларыгар" кинигэҕэ киирбитэ. Очеркаттан быһа тардыыны ааҕыҥ: 

           "Малайка... Малайка – диэн Николай Власьевич Пермякову ааттыыллар. Ити, кини кыһыл оҕо эрдэҕиттэн таптал аата. Оннооҕор мунньахха: «Мин председателинэн Малайканы туруорабын», – диэччилэр, «Билигин тыл Малайкаҕа барар», – диэн буолар. Дьон элбэҕэр «Николай» диэн ыҥырдахха, хайыһан да көрбөт. Хас Николайга эргичиҥнии сылдьыаҕай. Кини - Малайка. Фроҥҥа тиийэн, дьэ Николай Власьевич, байыас Пермяков буолар...

      Хотугулуу-арҕаа фроҥҥа сырыттаҕына сындалҕаннаах ыраах походтар буолаллара. Калининскай уобалас өрө таҥнары сыыйыллыбыта. Аатырбыт Демянскай тайҕа уһаты-туора кэһиллибитэ. Улуу Ильмен дириҥ хоһуруо үрэхтэрэ хос-хос туораммыттара. Старай Русса оройуонун күл-көмөр буолбут дэриэбинэлэрэ ааһыллыбыта. Тибиини-чысхааны аннынан, үксүгэр суол суох сиринэн, хатыҥ ойуурдарынан дугуйданан, лаҥхалаах күөл кулуһуннарынан сэрэнэн, айаннааһын буолара. Ойуур быыһыгар сылгы курдук, сиргэ хонуу элбэх этэ. Ити биир, икки хонуктаах сырыы буолбатаҕа. Ити 1942-43 сыллардааҕы уһун кыһыҥҥа, икки ыйтан ордуктаах 20-с, 21-с, 22-с хайыһар биригээдэтин сындалҕаннаах сырыылара этэ.

              Николай Власьевич 21-с хайыһар биригээдэтигэр сылдьыбыта. Ити сырыытын устатын тухары кини бэйэтин таһаҕаһын тас өттүнэн рота уһулуччу наадалаах таһаҕаһын волокушанан соспута. Кинини Мэҥэ-Хаҥалас уола Владимиров солбуйара. Аччыктааһын, ырыы-быстыы, үлүйүү бөҕө. Ардыгар, киһи кыайан хаампат дулҕатыгар, волокуша кыайан баппат ыарҕатыгар киирэн хаалара. Оннук түгэннэргэ кини сэниэтэ быстан, уҥуоҕа халыр-босхо баран, таһаҕаһы көтөҕө-сүгэ сосхойдоон, хардыынан кээмэйдээн сыҕарыйар. Ити өссө кыра. Таһаҕас хонук сиргэ күнүнэн, чааһынан болдьонон дэриэбинэлэртэн дэриэбинэлэргэ, куораттартан куораттарга, суол устун эрэ тиийиэхтээх. Ити «суол устун айанныыр» диэн истэргэ эрэ этиллэр уонна истэргэ эрэ үчүгэй. Дьиҥэр оннук буолбат. Ол этиллэр «суол устун» таһаҕастаах волокушаны соһон айанныыр  хара сор. Күннэри-түүннэри тыал. Суолга хомурах. Массыына сырыттаҕына бидилгэх уонна көлөһө дириҥ хоһуруота. Волокуша ол хоһуруо устун батан барбат. Суол ортотунан үҥкүрүҥнэс. Утары массыына субуйдаҕына туоруурга соло суох. Ол аайы волокушаны көтөҕөлөөн туоранар. Ол өссө кыра. Хааттаран турар массыыналары ситии  биир сор. Ардыгар олор хас эмэ сүүһүнэн массыыналар буолаллар. Ол аайы ойоҕолоон, тоҥуунан иннилэригэр киириллэр. Оччоҕо тоҥуунан бара сатаан баран, сэниэ эстэн, волокуша үрдүгэр охтуу үксүүр. Харах иирэр, суол кытарар үлүгэрэ манна буолар.

Бардар бараммат, тыын быстар быһылааннаах, уһун суол мүччүргэнэ, эрэйэ, куттала элбэх этэ. Ону ким ааҕан ситиһиэй...

Түһүүлээх-тахсыылаах, омоон суоллаах, хойуу ойуур быыһыгар, барыҥыйга өстөөхтүүн ыы муннунан кэтиллэ түһүү да баара. Дьэ, онно ким түргэн туттуулааҕа билэрэ.

Сылайыы бөҕөнү сылайан, сор-муҥ бөҕөнөн сыһыллан-соһуллан кэлэн, дьиэ олбуоругар киирэн эрдэххэ ол дьиэҥ биирдэ бурҕас гынан хаалара ахсаан буолуо дуо. Куталаах, хомустаах күөллэри билиилэринэн туораан иһэн, лаҥха аннынааҕы сиикэйгэ түһэн, нэһиилэ оронон, тымныыга быһыта үлүйүү кэпсээҥҥэ киириэ дуо?

Оо, элбэх этэ, сүрэх хамсыыра, куйаха күүрэрэ.

       Курскай. 1943 сыл. От ыйын бастакы күннэрэ. Талбыт курдук, ып-ыраас, кураан күннэр. Пермяковтаах оборонаҕа сыталлар. Оҥостуу үчүгэй. Хос-хос киһи тура сүүрэ сылдьар окуопата. Наадалаах туһаайыыларга хос-хос хатыылаах боробулуоха, хос-хос миналаах хонуу. Ыраах кэтэххэ артиллерия, авиация... Эбии быраҕыллар күүс... Бу барыта өстөөх атаакаҕа киирэрин урусхаллыыр күүс. Утары атаакалыыр оҥостуу. Манна пехота бэйэтэ миэстэлээх. Биирдэ сарсыарда күн илин саҕахтан үөһэ күөрэйэ ойон сылааһынан саҥа сырайан эрдэҕинэ кинини үнтү ытан кэбистилэр диэх курдук буолла. Тыаһы-ууһу кытта тэбис тэҥҥэ, күн кытараат сүтэн хаалла. Эмискэ-эмискэ, туох эрэ хаһыырар, улуйар,иһиирэр курдук. Тыа, кырдал, хонуу, толоон дэлбэритэ ыстанан уһулута көтөр курдук...

          Николай Пермяков: «Дьэ иэдээн... Дьэ алдьархай буолла...» – диэн санаталаата. Уҥуоҕа босхо барбыт. Аҕылаабыт. Түөһүн сиэбиттэн кыра кыыһын, ардахха буорга бэчэхтэһэ хатан хаалбыт, эргэ маайкатын ылан ис иһиттэн тартаран дириҥник сыллаан ылар. Оччоҕуна, хайдах эрэ, көхсө кэҥээн, хараҕа ырааһыран, санаата бөҕөргөөн кэлэр. 

          ...Николай Пермяков дойдутугар эрдэҕинэ булчут этэ. Суолу туора ыстанан эрэр куобаҕы сыыспакка охтороро. Саатын икки уоһунан күөрэтэн, икки чыккымай сурулаан кэлбитин иккиэннэрин эмиэ ылан хаалара. Биирдэ эмэ сыыһа тутуннаҕына суланара. Дьэ, манна таппытын, сыыспытын бэйэтэ да билбэт. Алдьархай, өлөр мөхсүү. Туттуу-хаптыы түргэнэ ол быһаарар. Кини пулеметунан даҕаны хардарыта ытыалаата. Кыранаатынан эмиэ быраҕыста.

         ...Поныри диэн тимир суол станциятын иһин охсуһуу, икки өттүттэн олус улахан сүтүктэннэ. Техника да алдьанна, киһи да өллө. Олбуор ахсын, дьиэ ахсын охсуһуу. Кыранаатынан бырахсыы, ыстыыгынан кулаһыы, тирэһэн туран ытыһыы – барыта баар. 

          Бокуойа суох ыта-ыта, ураатыы- ураатыы халҕаһалыы анньан киирии буолла. Өстөөх пулеметунан, автоматынан ыта сытар. Мина, снаряд түс да түс. Буруо-тараа, тыас-уус, снаряд күдэнэ... Тула күлүгүлдьүһүү...  Пермяков хаптас гынаат, туран саҥардыы ойон иһэн, хайдах эрэ бүтүннүү ньир гынарга дылы гынна да, хаста эмэтэ дьурдьу курдук эргийбитинэн, умса баран түстэ. Итиитигэр туох буолбутун билбэтэ. «Таптардым» диир санаа элэкис гынар. Кырдьык... атаҕа уллугунан туора баран хаалбыт, хаана таҥаһын өппүт. 

          Николай сэниэтэ суоҕа сүрдээх. Наһаа өр сытта. Ол тухары ким даҕаны кэлэн биэрбэтэ.  ...Тыаһы иһиттэҕинэ, дьон саҥатын иһиттэҕинэ хаһыытаан ыла сытта. Хаһыыта иһин түгэҕэр кырдьыгынаан олох даҕаны иһиллибэт быһыылаах. Кэмниэ кэнэҕэс кини таһыгар сытааччылартан, хайалара эрэ кырдьыгынаата, онтон үнэн-үнэн «Воды-ы, воды-ы», – диэтэ. Николай сыра бөҕөнөн өндөйөн Сикяев хаалларбыт флягатыттан, кини таһыгар уоһа ибирдии сытар киһи айаҕар таммалатан, уу иһэртэ, хараҕын-сирэйин сотто. Уутун эбэн иһэрдэн истэ. Аҕыйах ньуоска уу хаалла быһыылаах. Дьэ, киһитэ арыый сэргэхсийдэ. Киһитэ – сааһырбыт нуучча – тиэрэ сытан, тыын киллэрэн холкуйан: «У меня жена, дочь», – диэтэ. Хараҕын уута иэдэһинэн саккырыыр. Николай киниэхэ үрдүгэр бүк түһэн хараҕын уутун сотор. Уутун тобоҕун айаҕар кутар. Саллаат: «Друг, ты очень помог», – дии-дии сэниэтэ суоҕунан Николай илиитин түөһүгэр сыһыары тарта.

         Дьэ, ити курдук Николай Власьевич Пермяков сыккырыыр тыына эрэ ордон, госпитальга киирэн өр эмтэнэн үтүөрбүтэ.

         Сэрии кэнниттэн, 1945 сыллаахха, күһүөрү сайын, борокуотунан улуу Лена устун дойдутугар кэлбитэ. Оччоҕо фронтовиктар борокуотунан эрэ кэлэр этилэр. Дьокуускай олохтоохторо хас кэлэр борокуоту барытын киирэн көрсөллөрө. Николай Власьевич кэлбит борокуота Даркылаахха сарсыарда эрэ тиксибитэ. Биэрэккэ бычымах курдук элбэх киһи мустубут. Далбаатаһыы, кэпсэтии, куустуһуу, үөрүүттэн ытаһыы...

         Николай Власьевич: «Тыаттан киһи суох буолуо... Сотору Суоттубар таҕыстарбын...» – диэх курдук саныы-саныы борокуот тыраабын устун аҕыйахтык атыллаан эрдэҕинэ, «Оо, Малайка! Малайка!» – диэн хаһыы мустан турар дьон ортотугар сатараата. Кини соһуйан ходьох гыммытын билбэккэ хаалла. Соһуйбут курдук... Дойдута, дьоно, кэргэнэ, ахтылҕаннаах оҕото ити курдук кинини ааттааччылар... Түөрт сыл буолан баран төрөөбүт дойдута, үөлээннээх дьоно үөрэ-көтө көрүстэ. Син тыыннаах дойдутугар эргиллэр күннээх эбит...

***

          Кыайыы, үөрүү көтөллөнөн эргиллэн кэлээт, күүһүгэр күүс өссө эбиллэн, колхоһугар биригэдьииринэн, нэһилиэгин советыгар председателинэн үлэлээбитэ. Билигин пенсионер. Уон биир оҕо аҕата.

Маннык убайдарын, маннык аҕаларын эдэрдэр, ыччаттар «дьоммут барахсаттар!» диэбэт буолуохтара дуо!

Маннык үтүөкэн булчут, кыайыылаах отчут, тэрээһиннээх салайааччы «Николай Власьевич  - уол оҕо барахсан!»  дэппэт буолуо дуо!

Маннык сыралҕаннаах, уһун сэрии уотун иһинэн, саллаат ахсын таптатан, командир ахсын хайҕатан, бааһыра-бааһыра туран, быста-быста салҕанан, кыайыыны ситиһэн кэлбит «Николай Власьевич -  уол оҕо барахсан!» - дэппэт буолуо дуо!"

 

                                                                                                                            Суруйааччы, поэт С.С.Васильев,П.А.Ойуунускай  

                        аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата.

                    (Суоттулар сэрии сылларыгар кинигэттэн. - С.28 - 35)

 

Информация о материале

   ""Кинигэ күүһэ" регионнар икки ардыларынааҕы акция Суотту орто оскуолатыгар 10-с, 6--с кылаас үөрэнээччилэригэр ыам ыйын 26 күнүгэр ыытылынна.

   Оҕону кинигэ ааҕыытыгар угуйар, билиини тарҕатар акцияны 2019 Саха сирин национальнай библиотеката көҕүлээбитэ. Ол кэмтэн ыла Россия атын регионнарыгар тарҕанан көхтөөхтүк ыытыллар. Быйыл акция ыытыллыбыта 8-с сыла.

   Хоноҕор библиотекатын сэбиэдиссэйэ, нэһилиэк депутата  Осипова Ирина Аркадиевна оҕолорго П.А. Ойуунускай олоҕун, айар үлэтин,  айымньыларын билиһиннэрдэ уонна өлбөт-сүппэт "Оҕо куйуурдуу турара" кэпсээнин ааҕан иһитиннэрдэ. Оҕолор чуумпуран олорон иһиттилэр, айымньыны саҥалыы хараҕынан көрөн, истэн сэргээтилэр.

   Акцияны ыытыыга көмө буолбут кылаас салайааччытыгар Копырина Аксиния Ивановнаҕа махталбын биллэрэбин.

Черкашина Р.Н.

 

  

Информация о материале

   ХАРЧЫНЫ ТАРДАР СҮБЭЛЭР

    Харчы бэйэтэ туспа эниэргийэлээх; холобура, сорох дьоҥҥо олох тохтообот, уу курдук баранар, сорох дьоҥҥо олус чэпчэкитик үллэн, элбиир идэлээх.

    Харчыны тардар норуот ньымаларыгар төһө итэҕэйэҕитий?

1. Харчыны кумааһынньыкка кум-хам тутан укпаттар, түбэһиэх сиргэ кыбытан, быраҕан сытыарбаттар, харчыны убаастыахтаахпыт.

2.Кумааһынньыккытын имири эстиэр диэри кураанахтаан иһимэҥ, харчы тардарга саатар 10 солк хаалан иһиэхтээх.

3. Кирэдьииттээх буоллаххытына ону санаа да санаа буолумаҥ, син биир төлүүргүтүн санаарҕаамаҥ - иэс өссө улаатан тахсыан сөп.

4. Кирэдьиити кирэдьиитинэн сабымаҥ, хабалаҕа ылларбыккытын өйдөөбөккө да хаалыаххыт.

5. Биир тыһыынча суммалаах харчыны "Уон төгүл элбээ! Сүүс төгүл үлүн!" диэн суруйан баран кумааһынньыкка укта сылдьыҥ.

6. 5000 солк күпүүрэ харчыны ордук күүскэ тардар дииллэр.

   Коучтар (табыллыы кэлэригэр, сыалы ситиһиигэ көмөлөһөр идэлээх дьон), уйулҕаһыттар суруйалларынан, бастатан туран, биһиги харчыга сыһыаммытын уларытыахтаахпытын этэллэр. Баай дьон атыннык толкуйдуур үһү. Билиҥҥи балаһыанньаҕа куһаҕан өттүн буолбакка, үчүгэйин эрэ булан көрөллөр, санааларын түһэрбэттэр, хаһан да ыгылыйбаттар. Баар харчыны барытын барыы охсор туһунан буолбакка, хайдах гынан элбэтэри толкуйдаан киирэн бараллар. Онтон дьадаҥы киһи муҥатыйар, ытанар-суланар, дьону ордугургуон, ымсыырыан, мөҕүттүөн  сөп. 

   Харчыны сатаан туттарга сүбэлэр. 

   Харчыны былааннаабакка туттар, сорохтор олох даҕаны харчы түспүт, хамнас кэлбит күнүгэр тугу эрэ атыылаһыахтарын, барыы охсуохтарын баҕаран кэлэллэр.

Сүбэлэр:

1. Харчыны былааннаан туттарга үөрэниэххэ;

2. Күннээҕи ороскуоту ааҕыныахха, ыйдааҕы, сыллааҕы бараабыт харчыны ааҕан-суоттаан былааннаныахха;

3. Улахан наадата суоҕу атыылаһартан туттунуохха, ороскуоту аччатарга кыһаллыахха;

4. Хамнастан, атын да дохуоттан саатар кыраны да ордорунуохха;

5.Кирэдьиити туһанары бэрээдэктиэххэ, кирэдьиит каартатын туттары тохтотуохха;

6. Хайдах гынан эбии дохуоттанары тобулуохха;

7. Баҕа санаалары эрдэттэн былаанныахха.

Харчы - эниэргийэ, ол иһин киһи санаатыттан улахан тутулуктаах. 

"Киин куорат" хаһыаттан, 08.02. 2024 с. - С.10.

 

Информация о материале

  1. Саха суруйааччыларын айымньылара
  2. Суотту далбар хотуттара