Информация о материале

Саха сирин туһунан чахчылар.

Сахабыт сирин туһунан чахчылары ааҕыҥ, билиҥ!

  •    Саха сирэ 3 мөлүйүөн кэриҥэ кв.км. тайаан сытар киэҥ территориялаах аан дойдуга биир улахан административнай территориальнай единица буолар

Манна 300 000 сыл анараа өттүттэн ыла дьон олохсуйбуттара биллэр.

  • Саха сирэ үс часовой пояска тайаан сытар Россия соҕотох региона.
  • Тыйыс айылҕалаах дойдубутугар 320-чэ  көтөр арааһа кэлэн ааһар, кинилэртэн 40-чэ көтөр арааһа кыстыыр диэн "Кыым" хаһыат 03.12.2024 нүөмэригэр суруллар.

  • Сахабыт сиригэр барыта сэттэ сүүс тыһыынча кэриҥэ улахан уонна кыра өрүстэр, үрэхтэр, үрүйэлэр, аҕыс сүүс тыһыынча кэриҥэ улахан уонна кыра күөллэр бааллар.
  • Саха сирин саамай хотугу точката Илиҥҥилии Сибиир муоратыгар баар ГЕНРИЕТТА арыыта.
  • Сахабыт сиригэр кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы температура араастаһыыта 100° - тан тахсыан сөп.
  • Саха сирин саамай үрдүк чыпчаалынан Черскэй хайаларыгар баар "Кыайыы чыпчаала" буолар (пик Победы), үрдүгэ - 3003 м.

  • Дьокуускай куоракка аан дойдуга соҕотох хомус түмэлэ баар.

  • Дьокуускай куоракка аан дойдуга соҕотох мамонт түмэлэ баар.
  • Саха омугун суругар-бичигэр үс сурук көрүҥэ баар: түҥ былыр - урууна, ХХ-с үйэҕэ дылы латыынныы уонна ХХ-с үйэ 30-с сылларыттан кириллицанан, ол эбэтэр нууччалыы буукубаларынан сурук көрүҥэ.
  • 1970 сыллаахха Индигир өрүс хаҥас кытылыгар Аллайыаха улууһугар аан дойдуга саамай улахан мамонт кылабыыһата көстүбүт.
  • Мирнэй куорат таһыгар баар "Мир" алмаас руднига аан дойдуга саамай улахан киһи илиитинэн оҥоһуллубут воронкатынан биллэр. Карьер  735 м. дириҥнээх,  1,4 км. иэннээх.

Дьокуускай куораппыт  ирбэт тоҥҥо турар аан дойду саамай улахан куората буолар. Манна 2024 сыл көрдөрүүтүнэн 396 751 киһи олорор.

 Сахалары учуонайдар Уһук Хоту сиргэ тимири уһаарыы культуратын аҕалбыт омук быһыытынан сыаналыыллар. Манна тимири уһаарыы культурата биһиги эрабыт ортотун эргин өтөн киирбит. 

Бу чахчыларга өссө тугу эбиэ этигитий?

   Ыстатыйаны хомуйан оҥордо Черкашина Р.Н.

Информация о материале

"Өлбөт өрөгөй ырыаһыта"

С.С. Васильев - Борогонскай төрөөбүт күнүгэр аналлаах тест ыйытыктарыгар сигэнэн

киирэн хоруйдаа:

https://onlinetestpad.com/snb354xjlzdag

Информация о материале

 

БИИР ДОЙДУЛААХПЫТ, САХА БИЛЛИИЛЭЭХ ПОЭТА, ОЧЕРКИСТ, ПУБЛИЦИСТ, БӨДӨҤ САЛАЙААЧЧЫ, ОБЩЕСТВЕННАЙ ДИЭЙЭТЭЛ, П.А. ОЙУУНУСКАЙ ААТЫНАН СУДААРЫСТЫБАННАЙ БИРИЭМИЙЭ ЛАУРЕАТА, ИККИ "БОЧУОТ ЗНАГА" ОРДЕННАР КАВАЛЕРДАРА

СЕРГЕЙ СТЕПАНОВИЧ ВАСИЛЬЕВ – БОРОГОНСКАЙ

БЫЙЫЛ ТӨРӨӨБҮТЭ 118  СЫЛА.

   Сергей Степанович Васильев кэрэхсэбиллээх уонна чаҕылхай олоҕу олорон ааспыта. Эдэр сааһыттан талааннаах суруйааччы, сатабыллаах салайааччы быһыытынан киэҥник биллибитэ. Общественнай деятель, талааннаах поэт үгүс өрүттээх дириҥ ис хоһоонноох айар үлэтэ норуот олоҕун кытта быстыспат ситимнээх. Сергей Степанович олох инники сайдыытын өтө көрөн суруйара, өлбөт үйэлээх чулуу айымньылары суруйан саха литературатын нэһилиэстибэтин хаҥаппыта.

   Кини 1907 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Бороҕон улууһун (билигин Уус-Алдан) Бастакы Суотту нэһилиэгэр «Бөрө бастаах» диэн сайылык алааска элбэх оҕолоох дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. 13 саастааҕар 1920 с. Кыһыл Кырдал начаалынай оскуолатыгар үөрэнэ киирэр. Салгыы Мүрү ситэтэ суох орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэр. 1926 с. Дьокуускайга Педтехникумҥа үөрэнэ киирэр. Техникум комсомольскай ячейкатыгар сэкиритээрдиир.

   Суоттуга элбэх олоҥхоһут уутуйан уөскээбит сирэ буолар. Поэт бэйэтэ этэринэн, «сүүрбэттэн тахса улахан олоҥхоһут тэҥҥэ үөскүү сылдьыбыт» эбит. Олоҥхоһут Тиэхэн (Васильев Тихон Иванович) уонна Наара Суох (Охлопков Петр Аммосович) ордук аатырбыттар, кинилэри сэргэ Күндээр (Львов Михаил), Бүччүкүнэ (Татаринов Николай Яковлевич), Быыкаайык (Васильев Василий Гаврильевич), Тирээп (Васильев Устин Саввич) о. д. а. бааллара.

   Техникумҥа үөрэнэ сылдьан Сата Баһылайап, Борогонец диэн ааттарынан ырыалары уонна хоһооннору «Кыым», «Хотугу ыччат», «Эдэр бассабыык» хаһыаттарга таһаартарар. Бастакы улахан айымньыта «Арамаан артыала» поэма 1929—1930 сылларга «Кыһыл ыллык» сурунаалга уонна «Эдэр бассабыык» хаһыакка бэчээттэммитэ.

   1930 с. үөрэҕин бүтэрэн Уус-Алдан улууһун үөрэҕин салаатын сэбиэдиссэйинэн ананар. Сири саҥаттан түҥэтиигэ (земпередел) уонна коллективизацияҕа көхтөөх кыттыыны ылбыта. Сотору кэминэн Ойуунускай этиитинэн Саха Сиринээҕи кинигэ кыһатыгар политическэй-маассабай литература эппиэттиир сэкиритээрэ буолбута.

1931 сылтан ССКП чилиэнэ.

   1932 с. муус устарга Мэҥэ Хаҥалас оройуонун ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн аныыллар. Манна салайааччы быһыытынан үрдүк таһаарыылаахтык айар үлэтин дьүөрэлээн үлэлиир. Биллэр-көстөр «Сэттэ туруйа» диэн поэманы, элбэх хоһооннору суруйталаабыта өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, кэлин «Мэҥэлэр хайа үрдүгэр» (1935) диэн бастакы хомуурунньугар бэчээттэммиттэрэ. Мэҥэ Хаҥалас оройуона өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥнар кэккэлэригэр тахсарыгар олук уурбута.

   1934 с. Ньурбаҕа, оччотооҕу Мэгэдьэк оройуонугар, эмиэ оройуон ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн аныыллар. Оройуоҥҥа элбэх социальнай тутуулары ыытан, олохтоохтору биир санааҕа түмэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Бу кэмҥэ тыа сиригэр оччотооҕуга ханна да суох култуура уонна сынньалаҥ пааркатын ыччаты көҕүлээн туттарбыта. Ньурбаҕа үлэлиир сылларыгар суруйбут айымньылара “Ньурба биэрэгэр” хомуурунньукка киирэн бэчээттэнэн тахсыбыттара.

   1937 с. сайыныгар Дьокуускай Горсоветын исполкомун бэрэссэдээтэлинэн ананар. Икки улахан оройуоҥҥа ситиһиилээхтик үлэлээбит Сергей Степановичка өрөспүүбүлүкэ киинин, Дьокуускай куораты, кылгас кэм иһигэр хаалыыттан таһаарар сорудах сүктэриллэр. Элбэх үлэни ыытан эрдэҕинэ, 1938 с. күһүөрү кыһын «Эн үчүгэй үлэҕинэн олус аатыран эрэҕин, тохтоторго сөп буолла», — диэбит курдук буолар. «Ньурбалар дьыалалара» диэн ааттанан партия обкомун бюрота буолар. «Үлэ повинноһын туһанан дьону күһэйэн үлэлэппит» аатырар уонна 1938 с. алтынньы 9 күнүнээҕи быһаарыытынан Ньурбатааҕы райком сэкиритээрин К. И. Шараборины уонна Дьокуускай куорат сэбиэтин бэрэссэдээтэлин эбээһинэстэриттэн устарга уонна иккиэннэрин партияттан таһаарарга уураахтаабыттара. Ону тэҥэ куорат сэбиэтин Пленумун састаабыттан таһаарбыттара, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатын эбээһинэһин толорорун боппуттара, Саха суруйааччытын холбоһугуттан таһаарыллыахтааҕын туһунан этиллибитэ. Сыл аҥаара дьиэ хаайыытыгар олорбута.

     Ол да буоллар сымыйа буруйдааһыҥна сөптөөх харданы биэрбитэ. Кини ааһынар дьыалата партия Киин кэмитиэтин хонтуруоллуур хамыыһыйатыгар иккитэ көрүллүбүтэ. Бастакытыгар урукку быһаарыыны оннунан хаалларбыттара. Иккиһигэр эрэ 1939 с. муус устар 1 күнүгэр кинини партия кэккэтигэр чөлүгэр түһэрбиттэрэ.

       Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланыытыгар Сергей Степанович Дьокуускай куоракка олороро. Куорат эдэр дьонунанан туола түспүтэ. Үгүстэр бэйэлэрин баҕаларынан дойду көмүскэлигэр бараары военкомакка дьулуспуттара. Сергей Степанович военкомакка тиийбитэ. Ол эрээри доруобуйатын туругунан сыыйыллан комиссияны кыайан ааспатаҕа.

     1941 с. күһүнүгэр дойдутугар Суоттуга тахсан Хоноҕор оскуолатын директорынан үлэтин саҕалаабыта. Манна киэҥ далааһыннаах үлэни ыытан дойдутун дьоно сэрии ыар сылларын этэҥҥэ аһаралларыгар олук уурбута. Ол курдук, үөрэнээччилэри итии аһылыгынан хааччыйар оскуола интернатын арыйтаран хоргуйууттан өрүһүйбүтэ, учууталлар уопсайдарын туттарбыта, күһүн муҥхалааһыны тэрийбитэ. Нэһилиэнньэ ортотугар дириҥ ис хоһоонноох общественнай үлэни көҕүлээбитэ, ыччаты патриоттуу иитиигэ, армияҕа ыҥырыллар саастаах дьону байыаннай дьыалаҕа үөрэтии үлэтин, фроҥҥа анаан ичигэс таҥаһы, араас көмөнү оҥорууну тэрийбитэ. Суоттуга үлэлиир сылларыгар кыайыыга ыҥырар бастыҥ айымньыларын суруйбута.

     1943 с. Саха сирин суруйааччыларын сойууһун эппиэттир сэкиритээринэн ананан 1953 с. диэри үлэлээбитэ. Манна үлэлиир сылларыгар суруйааччылар олохторугар-дьаһахтарыгар, саха уус-уран айымньыларын ис хоһоонугар улахан болҕомтотун уурара. Олоҥхо саха норуотун чулуу айымньытын быһыытынан нуучча тылыгар тылбаастанан киэҥник тарҕаныахтаах диэн санааттан П.А. Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун подстрочнай тылбааһын оҥорторбута.

     1944 с. Д.К. Сивцев-Суорун Омоллооннуун арҕаа фроҥҥа икки ыйдаах командировкаҕа өрөспүүбүлүкэ делегациятын быһыытынан барбыттара. Командировка сүрүн сыалынан инники кирбиигэ сэриилэһэ сылдьар саха буойуннарын ис туруктарын бөҕөргөтүү, буойуннарга ыраах Саха сирэ Кыайыы туһугар хорсун үлэтин сырдатыы буолбута.

     1957 с. дойдубут киин куоратыгар Москваҕа саха искусствотын уонна литературатын күннэригэр 1958 с. алтынньыга саха суруйааччыларын IV-с съеһигэр кыттыыны ылбыта. Сэтинньи 1 күнүгэр Саха сирин суруйааччыларын сойууһун эппиэттир сэкиритээринэн хос ананан айымньылаахтык үлэлээбитэ. Кэлин “Кыым” хаһыат корреспонденынан, 1963 сылтан САССР Миниистирдэрин Сэбиэтин араадьыйаҕа уонна телевидениеҕа кэмитиэтин кадрга салаатын салайааччытынан анаабыттара.

     Сэрии кэннинээҕи улахан айымньыларыттан биирдэстэрэ “Ытык Ильмень” (1967 с.) баллада буолар. Бу баллада Ильмень күөлгэ охтубут саха буойуннарыгар реквием, үйэлээх өйдөбүнньүк буолбута, саха литературатын чулуу айымньытынан ааттаммыта, нууччалыы тылга тылбаастанан дойду үрдүнэн тарҕаммыта. Поэт бу айымньытын иһин 1969 с. П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэнэн наҕараадаламмыта. Историк учуонай, биир дойдулааҕа Д.Д. Петровы кытта Ильмеҥҥэ саха саллаатыгар пааматынньык туруорары ситиспиттэрэ, Старай Русса куоракка “Улица якутских стрелков” баар буолбута.

     С.С. Васильев-Борогонскай күн сириттэн күрэниэр диэри айар үлэтин тохтоппотоҕо. Кини улахан айымньыларынан “Аччыгый уол” хоһоонунан роман, “Токоно оҕонньор поэма” буолбуттара. Оҕолорго анаан 6 олоҥхото күн сирин көрбүтэ.

   Төлөннөөх патриот, талааннаах тэрийээччи, биллиилээх общественнай диэйэтэл С.С. Васильев-Борогонскай 1975 сыл ыам ыйын 11 күнүгэр күн сириттэн барбыта.

   Кини аатын күн бүгүн Уус Алдан улууһун киин библиотеката, Хоноҕор сүрүн оскуолата, Ньурба улууһугар култуура уонна сынньалаҥ паарката сүгэллэр, Кини аатынан Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Майаҕа уонна Суотту нэһилиэгэр Хоноҕорго уулуссалар бааллар. Сыллата төрөөбүт нэһилиэгэр, Уус Алдан улууһугар, өрөспүүбүлүкэҕэ уонна Бүтүн Россиятааҕы Васильевскай ааҕыылар ыытыллаллар.

                                                                                       Хомуйан суруйда Черкашина Р.Н.

Информация о материале

  1. Төрөөбүт күҥҥүнэн, Дьокуускай!
  2. Япония сэриитин кыттыылааҕа Охлопков Роман Романович